Inleiding

Borstbeeld van Poseidonios van Apameia

Borstbeeld van Poseidonios van Apameia

In onze reeks over klassieke auteurs als bron van informatie over de ijzertijdvolkeren die zij kenden als Keltoi of Galli willen we het in dit artikel hebben over één van de meest veelzijdige, boeiende figuren uit de geschiedenis: Poseidonios van Apameia (Lat. Posidonius van Apameia).
In dit artikel beperken we ons echter tot een korte situering en zijn betekenis in onze context. Wij zijn er ons van bewust dat dit artikel hem zeker geen recht doet, waarvoor wij hem en zijn volgelingen nu reeds postuum onze excuses willen aanbieden. Wie zich echter verder wil verdiepen in het leven en werk van deze duizendpoot, raden wij ten stelligste aan een kijkje te nemen in onze bronnenlijst.

Wie was Poseidonios?

Poseidonios, bijgenaamd “de atleet” was een Grieks stoïcijns filosoof, politicus, astronoom, historicus en leraar. Hij werd geboren rond 135 vóór onze jaartelling in Apameia aan de rivier de Orontes in het Seleucidische Rijk (het tegenwoordige Afamia in Syrië). Hij was niet alleen één van de meest prominente geleerden van de Hellenistisch (Grieks) – Romeinse wereld van zijn tijd, maar ook één van de indrukwekkendste universele geleerden van de volledige klassieke oudheid. Hij schreef werken over natuurkunde, meteorologie en geografie, astronomie, astrologie, seismologie, geologie, mineralogie, hydrologie, plantkunde, ethiek, logica, wiskunde, geschiedenis, biologie, antropologie en tactiek. Hoewel niet zonder fouten, waren zijn geschriften gezaghebbende diepgaande onderzoeken die de basis vormden voor menig later werk.

Vandaag overleven slechts enkele fragmenten van zijn omvangrijke levenswerk. Veelal zijn deze fragmenten verwijzingen naar zijn werken bij andere gerenommeerde Grieks – Romeinse klassieke auteurs van het kaliber van Cicero, Titus Livius, Plutarchos, Strabon, Cleomedes, Seneca de jongere, Diodoros van Sicilië en anderen.

Stoïcijns: Hellenistische filosofische richting onderwezen door Zeno van Citium die vooral grote populariteit won in de Romeinse wereld. De stoa leren slechts de rede te volgen en de hartstochten uit te bannen.

De wereld volgens Poseidonios van Apameia

De wereld volgens Poseidonios van Apameia

Studie en loopbaan

Zijn geboorte in het toenmalige Seleucidische Rijk met zijn vele verschillende volkeren waaronder Grieken, Phoeniciërs, Syriërs, Joden en het aangrenzende Partische Rijk, was de oorzaak voor zijn latere brede interesses. Hij werd geboren in een politiek leidinggevende Griekse familie die nauw betrokken was bij de erfopvolgingsstrijd van het ter ziele gaande Seleucidische Rijk. Zijn vermogende vader financierde zijn studie in Athene. Het was daar dat Poseidonios tussen de omvangrijke bibliotheken en filosofenscholen studeerde bij Panaïtios van Rhodos en zich uitsprak voor het stoïcisme en tegen het epicurisme.

Epicurisme: Hellenistische filosofische richting gesticht door Epikouros. Epicuristen streven het persoonlijk geluk na dat zij als het hoogste goed in het menselijk leven beschouwen.
Centraal hierbij staat het vermijden van pijn en verdriet.

Dankbare zoon als hij was, keerde Poseidonios na zijn studie niet meer terug naar huis, maar reisde integendeel door naar Rhodos, het geboorteland van zijn leraar. Rhodos, loyaal bondgenoot van Rome in het Oosten, was in die tijd evenals het Egyptische Alexándreia (Αλεξάνδρεια) een wetenschappelijk studiecentrum. De exacte wetenschappen en de voor hem belangrijke filosofie werden er beoefend. Op Rhodos vervolmaakte hij niet alleen zijn kennis maar nam Poseidonios ook actief deel aan het politieke leven. Hij maakte, vrij ongebruikelijk voor een vreemdeling, snel politieke carrière. Hij ontving er het zeldzaam verleende burgerschap en na enkele jaren bereikte hij het hoogste openbare ambt als één van de prytaneis van Rhodos (regeringsvertegenwoordigers, die een zes-maandenambtstermijn hebben). Van 87 tot 86 voj was hij tevens ambassadeur te Rome. Net als menig Grieks intellectueel van die tijd zag Poseidonios Rome als een stabiliserende factor in een turbulente wereld. Zijn connecties met de Romeinse heersende klasse was voor hem niet alleen zinvol en politiek belangrijk maar was ook van belang voor zijn wetenschappelijk werk. Zijn naam, faam en academische betekenis groeiden voortdurend en bijna alle prominente Romeinen van zijn tijd (met uitzondering van Julius Caesar die zich intussen uitleefde in onze contreien) kende Poseidonios persoonlijk. Op doorreis naar het oosten was een bezoek aan Poseidonios dan ook een verplicht nummertje voor elke Romein van betekenis die niet als een complete lomperd door het leven wou gaan. Kort voor het uitbreken van de burgeroorlog tussen Julius Caesar en Pompeius Magnus die het Romeinse Rijk jarenlang zou verdelen, stierf Poseidonios in het jaar 51 v.o.j.

Het Seleucidische rijk omstreeks 200 v.o.j.

Het Seleucidische rijk omstreeks 200 v.o.j.

Bron van informatie over de Kelten

Zonder de steun van zijn contacten in de hoogste Romeinse regeringskringen zou het hem als Grieks reiziger in de jaren 90 nooit gelukt zijn naar het westen te reizen, naar Gibraltar en door te dringen tot de gesloten gebieden van Spanje en Gallië. In Gallië bestudeerde hij de Kelten waarvan hij levendige beschrijvingen vastlegde in een geografische verhandeling. Dit werk werd de belangrijkste bron voor referenties voor de geschriften van latere auteurs als Timagenes, Julius Caesar, Diodoros van Sicilië en Stabon die veelvuldig verwijzen naar de ooggetuigenverslagen van Poseidonios. Dankzij deze overgebleven fragmenten krijgen we een goede voorstelling van o.a. een “feestje” bij onze voorouders door de ogen van een Griek. Hieronder een fragment uit het werk “Deipnosophistae” van Athenaios Naukratios waarbij deze Poseidonios citeert.

Gallische eetgewoonten

Op een ondergrond van hooi gezeten serveren de Kelten hun gasten voedsel op lage houten tafels. De maaltijd bestaat uit enkele broden en grote hoeveelheden vlees dat gekookt wordt of geroosterd op kolenvuren of aan spitten. Ze eten hun vlees netjes maar zoals leeuwen nemen zij grote hompen vlees met beide handen en knagen daaraan. Als het vlees niet gemakkelijk verscheurd kan worden, nemen zij een kortzwaard dat zij in een speciale kist bewaren en versnijden het vlees daarmee.

Zij die in de nabijheid van de rivieren, de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan leven, eten ook vis. Zij eten hun vissen geroosterd met zout, azijn en komijnzaad. Komijnzaad voegen zij ook aan hun wijn toe. Olie gebruiken zij niet wegens zijn schaarste en omdat zij de smaak niet gewoon zijn, vinden zij die niet lekker. Wanneer zij met velen samen dineren, zitten zij in een cirkel. De sterkste onder hen zit in het midden omdat hij superieur is aan de rest omwille van zijn militaire vaardigheid, zijn afstamming of zijn rijkdom.

Gallische maaltijd

Gallische maaltijd

De gastheer zit naast hem. Aan elke kant zit de rest in volgorde van belangrijkheid en verdienste. En de schildknapen die hun grote langwerpige schilden dragen staan achter hen en de speerdragers zitten tegenover hen en feesten op dezelfde manier als hun meesters. En de bekerdragers dragen de wijn rond in kruiken of vaten gemaakt van aardewerk of zilver. De schotels waarop zij het vlees opdienen, zijn gemaakt van hetzelfde materiaal, maar sommigen hebben koperen schotels, anderen hebben houten of gevlochten manden. De rijken drinken wijn geïmporteerd uit Italië of Massalia (Marseille). Deze wordt meestal puur gedronken, soms aangelegd met een weinig water.

De armere klassen drinken tarwebier met honing bereid. Zij drinken allen met kleine veelvuldige teugen uit eenzelfde kop die door een slaaf van rechts naar links wordt rondgedragen. Dit is de manier waarop zij worden bediend en waarop zij de goden eren, altijd draaiend naar de rechterhand. Voor hun vermaak houden de Kelten soms tweegevechten. Ze vechten bewapend en voeren schijngevechten uit. Soms gaan zij zelfs zover dat ze elkaar kwetsen. Opgehitst door de verwondingen die ze oplopen, zouden zij elkaar zelfs doden indien de toeschouwers hen niet tegenhielden. In de oude dagen, (gaat hij verder) bestond de gewoonte dat het beste stuk varkensvlees op tafel werd gezet en de moedigste man nam het. Als om het even welke ander het vlees voor zich opeiste, dan bestreden de twee elkaar tot de dood.

Andere mannen laten zich, in ruil voor zilver of gouden muntstukken, zelfs voor een wijnkruik, de keel oversnijden met een zwaard. Zelfs wanneer zij oorlog voeren nemen de Kelten metgezellen, die zij parasieten noemen, mee om te dineren. Vóór grote menigten en individuen die luisteren bezingen deze mannen hun lof. Tevens hebben zij mensen die zij “barden” noemen; dit zijn dichters die muziek maken en hun lofbetuigingen in liederen reciteren.

Politiek dienstbetoon

Over de rijkdom van Luernios, koning van de Arverni, en vader van Bituitos, die door de Romeinen werd onderworpen, vertelt Poseidonios dat hij in zijn streven naar het leiderschap zich liet rondrijden in een strijdwagen vanwaar hij goud en zilver wierp naar de menigte Kelten die hem naliepen. En hij liet een terrein waarvan elke zijde twaalf stadiën lang was omheinen en daarop liet hij wijnpersen oprichten en vulde ze met dure dranken en grote hoeveelheden eten zodat voor vele dagen allen die dat wilden zich zonder onderbreken konden tegoed doen aan al het aangebodene.

Eens toen Luernios uitnodigingen had verstuurd voor een banket, kwam een dichter van een barbaarse stam te laat opdagen. Beiden kwamen elkaar tegen en de dichter bezong Luernios’ grootsheid en zijn eigen ongelukkig telaatkomen in een loflied. Luernios was gevleid en vroeg om een zak goud die hij naar de dichter, die naast de strijdwagen liep, gooide. De dichter zong verder zeggende dat de afdrukken van Luernios’ voeten in de grond al een zegen waren voor de mensen.

Averni: De Arverni leefden in de regio in Centraal-Frankrijk die we nu de Auvergne noemen en die naar hen genoemd is. Ze beheersten de streek rond het huidige Clermont-Ferrand, nl. de departementen Cantal, Puy de Dôme, Allier en een gedeelte van Haute-Loire.

Stadie: (meervoud: stadiën) is een lengtemaat die gebruikt werd in de diverse oudheden zoals Mesopotamië, Egypte en Griekenland. (1 Griekse stadie = 600 voet)

Besluit

In tegenstelling tot andere Grieks–Romeinse schrijvers die zich veelal baseren op anderen, vinden we bij Poseidonios originele ooggetuigenverslagen. In hoeverre mogen we echter klakkeloos geloven wat de brave man vertelt? Wel, hij was en bleef een Griek en dus “beschaafd”. En vanuit zijn wereldbeeld observeerde hij de wereld rondom zich. Volkeren aan de rand van de Romeinse wereld zoals de Kelten waren “anders” en dus per definitie barbaren. Maar ondanks de verschillen tussen de “weinig beschaafde” Kelten en de geciviliseerde, wereldoverheersende Romeinen zag hij geen wezenlijk verschil en beschouwde hen als mensen.

Bronnen

Literatuur
  • Ellis, P. B. The Celts – A history Running. Press Book Publishers, Philadelphia, ISBN 978-0-7867-1211-3
  • James, S. Exploring the world of the Celts. Thames and Hudson Ltd., London
  • Malitz, J. Poseidonios, from Grosse Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. Hrsg. von Kai Brodersen. Verlag C.H. Beck, München, S. 426-432
  • Reinhardt, K. Posidonius von Apamea. C.H. Beck, München (1921)
Internet
Afbeeldingen